Werkprotocol hart- en vaatziekten diëtist

Doelgroep, eisen aan de diëtist en doelen

Doelgroep
Patiënten met:

  • Verhoogd risico op ziekte of sterfte door hart- en vaatziekten (in 10 jaar ≥ 10%)
  • Patiënten met een voorafgaande atherosclerotische hart- en vaatziekte, hartfalen of atriumfibrilleren

Kunnen naar de diëtist verwezen worden in de volgende situaties:

  • Hypertensie:
    • een gemiddelde (van 2 of meer controles) systolische bloeddruk van 140 mm Hg of hoger
    • 70-plussers: systolische bloeddruk van 160 mm Hg of hoger
    • gebruik van antihypertensieve medicatie
    • therapieresistente hypertensie 
  • Hyperlipidemie
    • een totaal cholesterol/HDL-ratio > 5 mmol/l 
    • en/of een nuchtere triglyceridenconcentratie > 1,7 mmol/l 
    • erfelijke hypercholesterolemie en/of hypertriglyceridemie (totaal cholesterol > 8 mmol/l of totaal cholesterol/HDL-ratio > 8)
  • Overgewicht:
    • BMI≥25 kg/m2 in combinatie met andere risicofactoren voor hart- en vaatziekte (<70 jaar)
    • BMI≥30 kg/m2 (<70 jaar)
    • middelomtrek (≥ 102 cm bij mannen; ≥ 88 cm bij vrouwen)
  • Chronische nierschade:
    • eGFR < 60 ml/min/1.73 m2 
    • en/of albumine/creatinine ratio ≥ 2,5 mg/mmol bij mannen, ≥ 3,5 mg/mmol bij vrouwen 
    • 65-plussers: eGFR < 45 ml/min/1.73 m2
  • Chronisch hartfalen
  • Als bij huisarts of praktijkondersteuner het vermoeden bestaat van ongezonde voedingsgewoonten/ voedingsproblemen
    Extra aandacht voor voedingsgewoonten en gewicht in situaties van stress en ploegendiensten, menopauze en stoppen met roken.

Eisen aan de diëtist voor goede zorg voor patiënten met (een verhoogde kans op) hart- en vaatziekten
De diëtist is een Hbo-opgeleide professional. Alle diëtisten zijn bekend met hart- en vaatziekten. De diëtist levert transparante zorg van hoogwaardige kwaliteit. Binnen het team voedings- en dieetadvisering wordt de handelwijze continu getoetst aan de kwaliteitseisen die binnen het beroep en binnen de organisatie zijn vastgelegd. 

De diëtist behandelt de cliënt volgens de laatste inzichten van de wetenschap, zoals die in Nederland bij consensus zijn aanvaard. Zij volgt bij- en nascholingen en houdt de vakliteratuur bij. De diëtist staat ingeschreven in het Kwaliteitsregister Paramedici.

Communicatie
De diëtist is in staat:

  • Met de cliënt een vertrouwensrelatie op te bouwen en deze relatie te continueren, gedurende de tijd die nodig is om de gestelde doelen te bereiken. 
  • Het belang en de inhoud van de benodigde aanpassingen aan de voeding duidelijk te maken en deze te kunnen vertalen in concrete adviezen naar de cliënt.

De diëtist helpt:

  • De cliënt inzicht te krijgen in de eigen motivatie om zo tot gedragsverandering te komen.
  • De cliënt zijn/haar aandoening te leren accepteren en barrières voor een goede compliance op te heffen.

De diëtist beschikt over:

  • Een breed scala aan gesprekstechnieken en motiverende technieken (zoals motivational interviewing). 

Doel van behandeling 
De diëtist begeleidt de patiënt bij het aanpassen van de leefstijl om het risico op hart- of vaatziekte te verkleinen. Bij patiënten met een (doorgemaakte) hart- of vaatziekte kan de patiënt er in samenwerking met de diëtist voor zorgen dat de ziekte niet verergert.
Gezamenlijk met de patiënt wordt er een individueel zorgbehandelplan opgesteld. Een belangrijk speerpunt binnen de behandeling is dat de patiënt meer kennis krijgt met betrekking tot het dieet en deze kennis leert toe te passen en op de langere termijn leert voort te zetten in het dagelijkse leefpatroon. 
Afhankelijk van de aanwezige cardiovasculaire risicofactoren kent dit zorgbehandelplan per patiënt wisselende doelen. Als richtlijn voor deze doelen wordt er gebruik gemaakt van de volgende optimale streefwaarden:

Hypertensie[1,2,13]
Bij hartfalen, DM, chronische nierschade en reeds bestaande hart- en vaatziekte kunnen strengere criteria gelden, welke door de behandelend arts vastgesteld zullen worden.

  • Verlagen van de bloeddruk met als doel systolische bloeddruk ≤ 140 mm Hg of ≤ 150 mm Hg bij 80-plussers bij 10-jaarsrisico > 20%
  • Ondersteunen van de bloeddrukverlagende medicatie

Hyperlipidemie[2,14]

  • Verbeteren van de totaal cholesterol /HDL ratio (< 5 mmol/l) 
  • Bijdragen aan een LDL < 2,5 mmol/l bij een 10- jaarsterfte risico van > 10%[10]

Overgewicht[1,2,3,11]

  • Een blijvende verbetering van de voedingsgewoonten en de daarbij horende leefgewoonten, waardoor terugval zo veel mogelijk wordt voorkomen. Hieronder verstaan we een optimale mate van lichaamsbeweging en gedragsverandering. 
  • Verlagen van de kans op hart- en vaatziekten door te streven naar een blijvend gewichtsverlies van 5 tot 15% en/of een afname van de middelomtrek van 10%.
    • Bij patiënten met overgewicht (BMI 25 – 30): streven naar 5 tot 10 kg gewichtsverlies en een blijvend gewichtsverlies van 5 tot 10%.
    • Bij patiënten met obesitas (BMI ≥30): streven naar een geleidelijk gewichtsverlies van 10% van het begingewicht in circa 6 maanden, gevolgd door een minder intensieve behandeling van 2 jaar gericht op het stabiliseren van het bereikte lichaamsgewicht en het voedings- en bewegingspatroon met een blijvend gewichtsverlies van 10 – 15%.
    • Bij ouderen (>70 jaar) is de relatie tussen BMI en gezondheid niet zo eenduidig en een BMI ≤30 kg/m2 acceptabel.

Chronische nierschade (MDRD < 60 ml/min/1,732 ) [2,5] 

  • Het vertragen van de achteruitgang van de nierfunctie
  • Ondersteunen van de bloeddrukregulatie: streven naar systolische bloeddruk < 130 mm Hg
  • Verminderen van vochtretentie (voor zover aanwezig)
  • Verminderen van de albuminurie
  • Verminderen van risico op cardiovasculaire complicaties
  • Gewichtsreductie bij overgewicht 
  • Voorkomen van ondervoeding.

Chronisch hartfalen
•    Verminderen van de vochtretentie
•    Ondersteunen van de bloeddrukregulatie
•    Handhaven/verbeteren van de voedingstoestand.

Werkwijze dieet behandeling (algemeen)

Wat doet de diëtist:

  • Neemt de medische en paramedische gegevens door
  • Bespreekt de verwachtingen, hulpvraag, motivatie, barrières 
  • Neemt voedingsanamnese af en berekent huidige inname (o.a. energie, eiwitten, vet, koolhydraten, vezels, alcohol, vocht)
  • Berekent de BMI met behulp van gemeten lengte en gewicht
  • Meet de middelomtrek
  • Berekent de energiebehoefte
  • Maakt een individueel zorgbehandelplan met haalbare doelen op zowel lange als korte termijn (wat te bereiken, hoe, wanneer)
  • Geeft individueel dieetadvies afgestemd op de hulpvraag
  • Geeft indien gewenst algemene adviezen voor een goede voeding en voor veranderingen bij de leefstijl*. (Leefstijladvisering behoort in principe tot de taken van de praktijkondersteuner. Afwijking hiervan of afstemming dient u op lokaal niveau te bespreken.)
  • Helpt bij het maken van de juiste keuzes in voeding, passend bij de klachten/aandoening
  • Legt uit waarom het belangrijk is bepaalde keuzes te maken
  • Geeft diverse tips over voeding zoals over producten hoog in vet, suiker of zout
  • Geeft tips hoe etiketten te leren lezen
  • Helpt, motiveert en coacht bij het uitvoeren van de doelen
  • Bespreekt (voedings)knelpunten

*Leefstijl: Stoppen met roken, aandacht voor beweging, stress vermijden, gezond eten, overgewicht verminderen

Generieke leefstijl- en dieetadviezen

Niet roken
Bij stoppen met roken bijdragen aan preventie ongewenste gewichtstoename en ongewenste voedingsveranderingen. 

Voldoende bewegen
Bij voorkeur ten minste vijf dagen per week 30 minuten per dag matig intensieve inspanning, zoals fietsen, stevig wandelen, tuinieren enzovoort (=norm gezond bewegen). Daarnaast 3 keer per week intensief bewegen (=fit norm)

Stressreductie
Bijdragen aan preventie van het gebruik van voeding als stress reducerende tool.

Werkwijze dieet behandeling (aanvullend)

Aanvullende dieetkenmerken 
Behoudens bovenstaande algemene adviezen, gelden voor de onderstaande risicofactoren/ aandoeningen specifieke dieetkenmerken.

Hypertensie [2,13]

  • Glycyrrhizinezuur beperken
  • Bij kaliumuitdrijvende diuretica: aandacht voor voldoende kalium
  • Bij kaliumsparende diuretica in combinatie met ACE-remmers/ARB’s: geen kaliumrijke zoutvervangende mineralenmengsels bij serumkalium > 5,5 mmol/l

Hyperlipidemie [2,9,10,14]

  • Bij hypercholesterolemie/dyslipidemie, overweeg 2-3 gram plantensterol/-stand per dag (niet bij cholesterolbindende harsen, zwangerschap)
  • Hypertriglyceridemie: aandacht voor alcohol
  • Vervanging van verzadigde vetzuren door onverzadigde vetzuren en toevoegen van soja-eiwit.

Overgewicht [1, 11, 12]

  • Energiebeperkt dieet met een afname van 600 kcal bij een BMI tussen de 28-40 kg/m2 (geeft ± 5 kg gewichtsverlies in 1 jaar tijd)
  • Verlaging van vetinname met 10 energie%, (inname tussen 20 en 30 energie%) , bij een BMI > 30 kg/m2 (geeft 4-5 kg gewichtsverlies in 1 jaar tijd)
  • Verhoging van lichamelijke beweging tot minimaal 60 – 90 minuten per dag.

Chronische nierschade vanaf stadium 3, met specifiek aandacht voor ernstige nierschade [2,5]

  • Eiwitbeperking: 0,8 g/kg actueel gewicht. Bij BMI > 27 kg/m2 gewicht dat hoort bij BMI van 27 kg/m2
  • Natriumbeperking: 2000 mg 
  • Bij serumkalium > 5 mmol/l: 2000 – 3000 mg kalium/dag, afhankelijk van voedingsanamnese en/of gebruik kalium verlagende medicatie
  • Fosfaatbeperking op geleide van laboratoriumbepalingen: bij serumfosfaat > 1,5 mmol/l: fosfaat 800-1000 mg/dag zonder dat dit een adequate eiwitinname in de weg staat. Bij indicatie fosfaatbindende medicatie: afstemming fosfaatbindende medicatie op fosfaatintake.
  • Calcium: < 2000 mg/dag elementair calcium, dit is inclusief het calcium verkregen uit fosfaatbinders onder behoud van calcium 
  • Minimaal 1,5-2 l drinkvocht per dag, bij nierstenen en jicht minimaal 2,5-3 l per dag  

Chronisch hartfalen

  • Gewicht
    Mensen met hartfalen hebben vaak problemen met hun lichaamsgewicht. Zowel een te hoog als een te laag gewicht komen voor en hebben beide een negatieve invloed op de werking van het hart. Bij patiënten met obesitas (BMI > 30 kg/m2) moet worden overwogen om afvallen te adviseren met de bedoeling om de symptomen en progressie van hartfalen te beperken en het algemeen welbevinden te bevorderen. Bij hartfalen NYHA Klasse III en IV wordt afvallen niet routinematig geadviseerd, omdat bij verdere progressie van hartfalen ongewild gewichtsverlies en anorexie veel voorkomen.  Patiënten wordt geadviseerd zeer regelmatig (dagelijks tot twee keer per week), op een vast tijdstip het gewicht te bepalen. Bij een gewichtstoename van meer dan 2 kg in twee a drie dagen dient contact opgenomen te worden met de behandelend arts.
  • Voedingstoestand 
    Een optimale dieetbehandeling kan pas ingesteld worden indien de voedingstoestand en de energiebehoefte zijn bepaald. De voedingstoestand wordt bepaald door subjectieve en objectieve parameters. Bij verdere progressie van hartfalen zal extra aandacht aan het optimaliseren van de voedingstoestand gegeven worden. 

Zorgduur [2]
In het jaar van het stellen van de diagnose hart en vaatziekten (hartfalen, hypertensie, hypercholesterolemie, hartinfarct etc.) zal de benodigde zorg geleverd worden in het kader van de bovenstaande doelstellingen

  • hypertensie: zorgduur 2,5 uur
  • hartfalen: zorgduur 5 uur, eventueel met jaarlijkse follow-up
  • hypercholesterolemie: zorgduur 5 uur
  • chronische nierschade: zorgduur 5 uur
  • overgewicht: zorgduur 7,5 – 10 uur, afhankelijk van de ernst en zorgvraag

Een jaarlijkse follow-up zal plaatsvinden wanneer daar behoefte aan is (afhankelijk van het individuele behandelplan) of op aangeven van andere betrokken zorgverleners. In de jaren daarop volgend zal de patiënt worden uitgenodigd wanneer de resultaten achterblijven, in overleg met praktijkondersteuner of huisarts.

Voorlichting, informatie en educatie

Bij iedereen met modificeerbare risicofactoren, worden de volgende leefstijl- en dieetadviezen gegeven om het risico op HVZ te verlagen. Hierbij is het belangrijk om met onderlinge communicatie tussen overige hulpverleners goed af te stemmen wie wat al heeft behandeld, zodat er geen onnodig dubbel werk wordt verricht. 

Gezond eten
De volgende punten zijn hierbij van belang:

  1. Gebruik minder dan 10 energieprocenten verzadigd vet en minder dan 1 energieprocent transvet, 2 energieprocent linolzuur en 1 energieprocent alfa-linoleenzuur en voldoende gebruik van onverzadigde vetten (totaal vetgehalte 20-40 en%);
  2. Eet twee porties (100-150 gram) vis per week, waarvan tenminste 1 portie vette vis (met laag natrium indien hypertensie of hartfalen); gemiddeld per dag 450 mg omega-3-vetzuren (EPA en DHA);
  3. Gebruik per dag 200 gram groente en 200 gram fruit; 
  4. Beperk het gebruik van zout tot maximaal 6 gram per dag, dit komt overeen met maximaal 2400 mg natrium;
  5. Beperk het gebruik van alcohol. Voor zowel vrouwen als mannen geldt maximaal 1 glas per dag;
  6. Ruime intake van voedingsvezel 3,4 g/MJ per dag (14 g per 1000 kcal);
  7. Cholesterol: maximaal 300 mg/dag. Gebruik dagelijks een hand ongezouten noten, en eet wekelijks peulvruchten

Aanvullende dieetkenmerken bij hartfalen

  • Bij BMI > 30 kg/m2: bereiken/handhaven van een gezond lichaamsgewicht;
  • Afraden van het gebruik van natriumrijke producten met voorlichting over voedingsproducten die veel natrium bevatten;
  • Bij kaliumuitdrijvende diuretica: aandacht voor voldoende kalium;
  • Bij een serumkalium van < 3,6 mmol/l kan het kaliumgehalte in de voeding eventueel worden verhoogd of worden door de arts kaliumdranken voorgeschreven in combinatie met kaliumsparende diuretica. Het ophogen van kalium in de voeding blijkt in de praktijk vaak onvoldoende invloed te hebben;
  • Bij serumkalium > 5,5 mmol/l en kaliumsparende diuretica in combinatie met ACE-remmers, angiotensineremmers en aldosteronantagonisten: geen kaliumrijke zoutvervangende mineralenmengsels. Aandacht voor voldoende energie-intake;
  • Alcoholonthouding bij alcohol geïnduceerde cardiomyopathie;
  •  Vochtbeperking 1500 ml per dag wanneer een hoge dosis diuretica nodig is om vochtretentie te voorkomen;
  • Bij langdurig gebruik van diuretica is er kans op een thiaminedeficiëntie (vitamine B1).
  • Behandeling van de deficiëntie kan de pompfunctie van het hart verbeteren. Thiaminedeficiëntie wordt ook wel aangemerkt als risicofactor voor het ontstaan van hartfalen.

Bij NYHA Klasse III en IV:

  • Signaleren van ondervoeding bij verdere progressie van hartfalen waarbij ongewild gewichtsverlies en anorexie veel voorkomen.

Criteria overleg en terugverwijzing

Criteria voor overleg of terugverwijzing

De diëtist verwijst naar de huisarts, in overleg met de patiënt, indien geen verbetering waarneembaar is of bij complicaties.

Terugrapportage naar de verwijzer
De verwijzer wordt na het eerste consult geïnformeerd over de behandeldoelen en het voedingsadvies. Daarnaast rapporteert de diëtist terug aan de verwijzer aan het eind van de behandeling en bij eventuele complicaties/bijzonderheden. De rapportage bevat informatie over de behandeldoelen, het verloop, het resultaat en de eventueel met de patiënt gemaakte afspraken.

Inhoudsverantwoordelijke en versie

Huug van Duijn, kaderhuisarts hart- en vaatziekten.  

Versie: september 2018.

Het totale ketenzorgprogramma met daarin de transmurale afspraken is te downloaden via deze link.

Bronnen

  1. Multidisciplinaire richtlijn Cardiovasculair Risicomanagement herziening 2011, Nederlands Huisartsen Genootschap, ISBN 978 90 313 91769 
  2. Artsenwijzer diëtetiek, 4e druk mei 2010, Nederlandse Vereniging van Diëtisten
  3. Elsevier dieetbehandelingsrichtlijnen overgewicht en obesitas, 2012
  4. Multidisciplinaire richtlijn hartfalen 2010
  5. Landelijke Transmurale Afspraak Chronische nierschade, november 2009, Huisarts en Wetenschap 
  6. De aanbevelingen over gezonde voeding zijn conform de richtlijnen van het Voedingscentrum (www.voedingscentrum.nl) en de Gezondheidsraad [Gezondheidsraad 2006] 
  7. Richtlijn Hartrevalidatie van de Nederlandse Hartstichting en de Nederlandse Vereniging voor Cardiologie [Revalidatiecommissie NHS/NVVC 2011].
  8. Effectiviteit van leefstijlinterventies ter behandeling van hypertensie bij patiënten met hart- en vaatziekten en hoog risicopersonen. Review van de Nederlandse Hartstichting, 2008
  9. Effect van leefstijlinterventies bij patiënten met hart- en vaatziekten of hoog risico. Review van de Nederlandse Hartstichting, 2009
  10. rapport van het RIVM (http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/340240001.html) 
  11. Richtlijn Diagnostiek en behandeling van obesitas bij volwassenen en kinderen, CBO 2008
  12. www.nisb.nl
  13. Elsevier dieetbehandelingsrichtlijnen hypertensie, 2003
  14. Elsevier dieetbehandelingsrichtlijnen hyperlipidemie, 2007
  15. Elsevier dieetbehandelingsrichtlijnen hartfalen, 2012